Traditie is inspiratie, geen legitimatie

Christenen kunnen niet net doen of zij alleen de waarheid in pacht hebben. Zeker niet in een land als Nederland, dat steeds meer een smeltkroes van religies en culturen wordt. Dat vindt theologe Manuela Kalsky. ,,Christenen, maar ook moslims, hindoe’s en anderen zullen opnieuw vorm moeten geven aan hun geloofsovertuiging.” Het boek Moderne devoties, dat Kalsky samenstelde, laat zien hoe dat mogelijk is.

DOOR TJERK DE REUS

Manuela Kalsky (1961), directeur van het Dominicaans Studiecentrum te Nijmegen is een groot voorstander van luisteren naar gelovigen uit andere religies. Dat moet de eerste stap zijn waaruit blijken kan dat je mensen uit andere religies niet negeert en niet hautain benadert: ,,Je moet de mensen zelf ontmoeten en hun geloofservaring leren begrijpen. Wanneer je niet een samenleving wilt met afgescheiden compartimenten, is dat echt de enige weg: ontmoeting en gesprek.” Kalsky heeft het hier over de zogenoemde interreligieuze dialoog: het ‘gesprek tussen de godsdiensten’. Het Dominicaans Studiecentrum maakt zich sterk voor deze dialoog, die op gang kan komen door congressen te organiseren rond interreligieuze thema’s, door publicaties en andere activiteiten. Het is wat Kalsky betreft een relevant gesprekspunt. ,,Nu in Nederland religie en spiritualiteit weer helemaal terug zijn van weggeweest, dringt zich de vraag op wat die vele vormen van religie en spiritualiteit elkaar te zeggen hebben.”

Zoeken naar een antwoord op die vraag vindt Kalsky van groot belang. Zij stelde samen met Ida Overdijk en Inez van der Spek het boek Moderne devoties samen. Deze bundel opstellen is een voorbeeld van wat zij voorstaat: vrouwen vertellen hierin frank en vrij hoe zij in hun geloofstraditie staan: hoe zij geïnspireerd worden door het christendom, de islam, het jodendom of het soefisme. Staan deze veertien vrouwen met hart en ziel in hun traditie? Dat zeker, maar niet kritiekloos. Want religies zijn nogal eens vrouwonvriendelijk en dat is een punt dat deze vrouwen niet graag accepteren. Kalsky: ,,De overleverde traditie hoef je niet klakkeloos over te nemen, maar mag je vertalen naar de context van vandaag. Dat is een transformatieproces: je geeft opnieuw vorm aan wat je van huis uit meekreeg. Dat kan betekenen dat je bepaalde accenten anders legt of specifieke theologische stellingnames afwijst. Dat is een kwestie van vertalen naar vandaag, van het geloof relevant en betekenisvol maken voor je eigen situatie.”

Hoe dat proces van je-eigen-maken eruit kan zien, wordt goed geïllustreerd door de zelfportretten uit Moderne devoties. Er zijn vrouwen uit de christelijke traditie die de traditionele vorm van geloven afwijzen en zich liever laten leiden door een kosmische spiritualiteit, door krachten van liefde en medemenselijkheid. Moslimvrouwen willen niet meer de strenge islam, maar beleven hun geloof bijvoorbeeld in samenhang met de natuur. Een vrouw die haar familiale wortels in de hindoeïstische traditie heeft, knapt af op de dwangmatigheid van het hindoeïsme én van het christendom. Want God kun je in haar ogen niet fixeren. Hij woont niet per se in kerken, tempels en kathedralen, maar laat zich ervaren op allerlei momenten in het leven. Zelfs bij het spelen in een modderige sloot met kikkers, zoals in een jeugdherinnering van de uit Suriname afkomstige schrijfster Cándani: ,,Maar God lachte, danste en sprong tussen de kikkers met de kikkers mee. In iedere kikker zat een God. Hij was vrolijk. Soms was Hij een Hij, soms was Zij een Zij. Het stoorde mij niet. God was God. Maar toen ik God onderbracht in een godsdienst, raakte ik Hem kwijt.”

Ieder mens heeft zijn persoonlijke spirituele verhaal. Dat is soms zo hoogstpersoonlijk, dat je je kunt afvragen wat mensen elkaar nog te zeggen hebben: voor de een is God een kosmische kracht, voor een ander ‘het leven’, voor een derde is Hij de Vader van Jezus Christus.

Kalsky: ,,Ik geloof zeker dat mensen elkaar veel te zeggen hebben als het gaat om spiritualiteit, ook als deze spiritualiteit erg persoonlijk gekleurd is. Je kunt denken aan de beeldvorming over de islam in Nederland. Er vindt in de media voortdurend een discussie plaats over de islam met de nadruk op de vrouwonderdrukkende kant van de islam. Ayaan Hirsi Ali zet de zaak nogal eens op scherp; zij vindt dat religie maar overboord moet, in elk geval de islam, want die is per definitie vrouwonvriendelijk en achterlijk. Met dit boek willen wij laten zien dat dat niet het hele verhaal is. Er is ook een andere kant. Er zijn veel vrouwen die graag, met hart en ziel, moslim willen zijn. Zij beleven hun geloof als inspirerend en waardevol. Het vrouwonvriendelijke is in hun ogen een negatieve ontwikkeling in de islam, die niet tot de kern van het geloof in Allah behoort. Het weerhoudt hen er in elk geval niet van om de kern van het geloof te behouden. Tegelijk moet je zeggen: zij leggen bepaalde accenten heel anders, dan de gemiddelde imam zou doen. Toch kunnen ook deze vrouwen zich beroepen op de traditie van de islam, want die is heel breed. Er zijn met name in Amerika, maar ook in Arabische landen feministische moslima’s die een herziening bepleiten van de visie van de islam op de vrouw.”

Transformatie

Kalsky is een voorstander van de interreligieuze dialoog. Betekent dit vooral: begrip hebben voor andersgelovigen of ook dat je eigen geloofsopvattingen gewijzigd moeten worden?

,,Beide. Als je tot beter begrip komt van wat andere mensen beweegt in hun overtuigingen, kun je niet meer stram op je eigen stoel blijven zitten en uit gaan van je eigen, absolute gelijk. Maar ook moet de christelijke theologie mijns inziens een transformatieproces ondergaan. Ik denk dan aan een doorbreking van het mono-denken: alleen het christendom zou de waarheid bevatten. Dat is een heilloze weg, die maar al te vaak geleid heeft tot onderdrukking en uitsluiting van anderen. We moeten leren te denken in veelvoud. Je ontkomt daar niet aan, ook omdat individuele gelovigen steeds vaker verschillende religieuze identiteiten in zichzelf zullen herbergen. Daarmee bedoel ik: een christen of jood kan zich mede laten inspireren door bijvoorbeeld het soefisme, of door het boeddhisme. Zoals dat in het verhaal van Tamarah Benima in ons boek naar voren komt. Zij is als joodse ook geïnspireerd door het soefisme, de mystieke kant van de islam. Je eigen bestaan wordt daardoor ‘veelgelovig’.”

,,Ik vind dat je niet meer kunt beweren dat jouw geloof het enige ware is. Nee, dat is echt uit de tijd. We leven in een postmoderne tijd en we weten hoe ‘dé waarheid’ tot stand komt: mensen verabsoluteren hun eigen beperkte ervaringen, die zij binnen hun specifieke context hebben opgedaan en verheffen dat dan tot universele norm. Als je je dat realiseert, kun je geen waarheid claimen die voor iedereen geldt. Het gaat in het gesprek tussen de religies om het zoeken naar een vreedzame manier om met elkaar samen te leven. Het gaat om heil en bevrijding van onderdrukkende structuren, om het goede leven voor allen. Als je anderen uitsluit, blijft dat goede leven een onbereikbaar ideaal.”

Re-traditionalisering

De spiritualiteit die vandaag de dag op veel plaatsen opduikt is vrij: je mag het ervaren en geloven zoals jij wilt. Tegelijk is er een beweging die de traditie in ere wil herstellen. De opmars van het evangelische geloof is daarvan een voorbeeld, maar ook het conservatieve denken in de politiek. In die tegenbeweging speelt gezag weer een belangrijke rol.

,,Dat klopt”, zegt Kalsky, “er is naast openheid voor spiritualiteit een sterke re-traditionalisering gaande. Mensen zoeken hun houvast in de traditie, of dat nu iets politieks is of een godsdienstige oriëntatie. Zij zoeken naar zekerheid en houvast en zoeken dat in het verleden. Ik vind dat geen positieve ontwikkeling. Ik sta positief tegenover traditie zo lang zij als inspiratie en niet als legitimatie dient. Ook in het boek Moderne devoties zie je dat de vrouwen heel bewust en betrokken staan in hun geloofstraditie, of het nu christendom, islam of jodendom is. Mensen kunnen geïnspireerd worden door hun traditie. Maar het wordt gevaarlijk als zij dat beschouwen als het ene en enige. Want dan ga je voorbij aan de context van vandaag, aan de wereld en de maatschappij waarin je nu leeft. Er zijn medemensen, zij hebben ook hun overtuigingen. Ik vind het veel belangrijker om samen met hen te zoeken naar gezamenlijke toekomstige doelen, dan je zekerheid te zoeken in wat theologen of anderen jaren geleden in hun specifieke context hebben gezegd.

De veertien vrouwen in Moderne devoties maken duidelijk dat er veel is wat bindt, dat we samen op de bres kunnen staan voor belangrijke waarden. De verschillen tussen religies respecteren we, maar we willen ze niet verabsoluteren. Dat is een krampachtigheid, die niets oplevert. Het is veel mooier, om je te laten verrijken en het anderszijn van je medemens te leren zien als iets waardevols.”

Moderne devoties. Vrouwen over geloven. Onder redactie van Manuela Kalsky, Ida Overdijk en Inez van der Spek. Uitg. De Prom 192 blz. € 16,50